Ekonomia

Rynek

Rynek to pojęcie określające bardzo szeroki zakres gospodarki, obejmujący wszelkie mechanizmy służące w procesach sprzedaży i kupna. Szczegółowiej rzecz ujmując, chodzi o nazwanie mechanizmów jakie występują pomiędzy sprzedającymi a kupującymi.

Rynek opiera się na kilku filarach. Jeśli chodzi o ideał to powinien być wolny, jednak w praktyce wygląda to różnie. Wolny to znaczy nie skrępowany nadmiarem przepisów, niektórzy odrzucają jakiekolwiek uregulowania, równy dla wszystkich chcących na nim działać. Oczywiście, jest to wizja w pewnym sensie utopijna, pomimo istnienia wielu konspektów rozpisanych naukowo nigdy i nigdzie nie została zrealizowana. Powodów jest kilka.

Rynek łączy się mocno z gospodarką a wpływ na procesy gospodarcze chce mieć zazwyczaj władza w każdym kraju. Odrzucając kwestie ideologiczne chodzi o bardziej wymierne korzyści-dochody. Każda regulacja sprowadza się zazwyczaj do jakiegoś ograniczenia swobody działania na rynku. Jakiś aspekt działalności lub nawet całość zostaje obciążona pewna forma opłaty, czy to normalnego czy tez ukrytego podatku. Dzięki temu państwo pozyskuje dochody, jednak z drugiej strony, inni gracze na rynku tracą możliwość działania. Pomimo, że praktycznie każdy wie o wyższości wolnego rynku nad innymi formami, to niestety zawsze znajdzie się ktoś kto wprowadza ograniczenia.

Rynek regulują dwa pojęcia, dwa procesy. Są nimi popyt i podaż. Jeśli chodzi o popyt jest to  chęć nabycia towarów i usług przez klientów. Przeciwstawny jest temu podaż, określająca ilość towarów i usług wyprodukowanych i dostępnych na rynku. Dwie wartości spotykają się i razem tworzą aktualną sytuację na rynku. Upraszczając, jeśli klienci chcą dużo kupować, co najważniejsze mają na to środki to popyt rośnie. Producenci zmuszeni są zwiększać produkcję aby go zaspokoić i gospodarka szybko rozwija się. Jeśli nie są w stanie tego zrobić to często następuje wzrost cen. Odwrotna sytuacja rynkowa występuje wtedy, gdy podaż jest duża a popyt niski. Gospodarka jest w stagnacji albo nawet w kryzysie, często ceny spadają.

Gospodarka centralnie planowana

Gospodarka centralnie planowana jest przeciwieństwem gospodarki rynkowej praktycznie we wszystkich aspektach. Ten typ rynku wykształcił się głównie w krajach socjalistycznych oraz typowo komunistycznych. Zapoczątkowany został w ZSRR ale już wcześniej pewne jego formy istniały w niektórych państwach zachodnich. Różnica polega na tym, że społeczeństwa zachodnie zauważyły niepokojące procesy wynikające z takiego modelu gospodarczego i zdecydowanie go odrzuciły.

Gospodarka centralnie planowana to nic innego jak w pełni regulowany rynek. Polegało to na tym, że siła sprawująca władze w danym kraju decydowała praktycznie o każdym, nawet najmniejszym aspekcie życia gospodarczego. Przykładem może być sytuacja w Polsce sprzed 1989 roku, kiedy to partia komunistyczna miała wpływ na budowę szpitala czy drogi na głębokiej prowincji kraju. Niestety, brak wyobraźni, realizmu oraz właściwej wiedzy ekonomicznej sprawiał najczęściej, że inwestycje były nietrafione a przez to drogie. Inny przykład to budowy o znaczeniu czysto politycznym. Do najbardziej jaskrawych można zaliczyć umiejscowienie hut w Warszawie i Krakowie. Był to całkowity bezsens pod względem ekonomicznym, nie dość, że surowiec potrzebny do wyrobu stali musiano dowozić z dość daleka to jeszcze zburzono dotychczasowy charakter tych ośrodków. Niestety, właśnie o to drugie ówczesnym władzom chodziło.

Gospodarka centralnie planowana polega nie tylko na szczegółowym kontrolowaniu inwestycji. Jej główna cecha jest reglamentacja produktów oraz sztuczne ustalanie cen. Przez to dochodzi do sytuacji nadprodukcji zupełnie niepotrzebnych dóbr oraz deficytu towarów niezbędnych do normalnej egzystencji. Zazwyczaj władze krajów opierających się na planowaniu, stawiają na przemysł ciężki i zbrojeniowy, zapominając o żywnościowym czy innym produkującym dobra powszechnego użytku. Charakterystyczne dla takiego modelu gospodarczego są tzw. plany, które obejmują zazwyczaj określony, kilkuletni czasu. Ogłasza się w nim określone normy i wielkości jakie mają być wyprodukowane nie zważając na realizm zamierzeń.

Pieniądz

Pieniądz to jeden z najważniejszych filarów każdej gospodarki. Jest to nic innego jak materialny lub niematerialny środek, który służy do nabywania dóbr lub usług. Odbywa się to na zasadzie wymiany sprzedający-kupujący. Pieniądz istniał od najdawniejszych czasów, oczywiście na przestrzeni wieków jego formy zmieniały się. Początkowo pieniądzem były same towary i usługi, wymieniano po prostu jedne za drugie. Kiedy różnorodność usług i towarów doprowadziła do utrudniania tego rodzaju wymiany ludzkość wykształciła określone środki płatnicze. Były to zazwyczaj surowce o wysokiej wartości, kamienie szlachetne czy też minerały. Określona ich ilość była jakąś jednostką rozliczeniową, która odpowiadała aktualnej w danym czasie ilości dóbr do nabycia.

Przez wieki pieniądzem były środki, które wyrabiano ze złota i srebra. Ich zaleta było to, że posiadały one stałą wartość, tzn. określona waga kruszcu przekładała się na siłę nabywczą bitego z niego pieniądza. Wadą tego typu systemu było uzależnienie wymiany od wartościowych kruszców, z czasem zauważalny był ich deficyt. Jeśli dany kraj nie posiadał określonej ich ilości to starano się fałszować pieniądz, przez co stawał się on coraz mniej wartościowy. Silne kraje dbały oczywiście o swoją walutę, prowadzono wojny w celu pozyskania głównie złota i srebra.

Koniec XIX wieku to prawdziwy przełom w historii pieniądza. Co prawda już wcześniej pojawiły się pewne nowe trendy, jednak dopiero wtedy na dobre zaczął pojawiać się pieniądz papierowy lub też wykonane ze stopów nieszlachetnych metali monety. Poprzez umowę społeczną i gwarantowanie wartości nowych pieniędzy w metalach szlachetnych, nowe środki płatnicze z powodzeniem zastąpiły dotychczasowe. Nowy system opierał się na zasadzie, że każdy emitent musiał być przygotowany na ewentualną chęć wymiany papierowych pieniędzy na ustalona ilość złota. Niestety, z biegiem czasu zasada ta była wielokrotnie łamana, szczególnie w czasie kryzysów gospodarczych.

Na początku XX wieku pokrycie pieniądza w złocie zlikwidowano i odtąd sam w sobie zaczął być on określona wartością.